”Tο Φιλογράμματον Μέτσοβον”
Τα προνόμια που χορηγήθηκαν στο Μέτσοβο το 1659, ο εκκλησιαστικός θεσμός της πατριαρχικής Εξαρχίας , που διάνυσε 265 χρόνια ζωής και δράσης , κατέστησαν το Μέτσοβο μια αυτόνομη δημοκρατική πολιτεία δίνοντας στην ιστορική αυτή περιοχή μια μοναδική δυνατότητα για την ανάπτυξη της Παιδείας .
Έτσι το 1700 ιδρύθηκε ιδιοσυντήρητο ελληνοσχολείο που αναδείχτηκε σε ένα από τα σημαντικότερα εθνικά προπύργια της Ηπείρου , με μεγάλη ακτινοβολία , όπου δίδαξαν οι λιγότεροι και επιφανέστεροι δάσκαλοι της εποχής. Το ελληνοσχολείο του Μετσόβου αρδευόταν πνευματικά από τις περίφημες σχολές των Ιωαννίνων. Οι απόφοιτοί του μετέδωσαν τον ελληνικό πολιτισμό , την ελληνική γλώσσα, την ελληνική παιδεία. } –>
Ο Κοσμάς Αιτωλός στο Μέτσοβο!
Ο Κοσμάς Αιτωλός κήρυξε στο Μέτσοβο δυο φορές. Μιλώντας στους Μετσοβίτες τόνιζε την ανάγκη να τιμούν το ελληνοσχολείο και να πηγαίνουν όσο γίνεται περισσότεροι να μαθαίνουν γράμματα. Περιστρέφοντας τα μάτια του στις χιονισμένες βουνοκορυφές έλεγε: ‘Ω…. ευλογημένα βουνά , κατοικία των ανδρείων αρματωλών! Πόσας άραγε ψυχάς θέλετε σώσει εν εκείνη τη ημέρα…’ εννοώντας την ημέρα της ανάστασης του γένους.
Το ελληνοσχολείο του Μετσόβου επίσημα επικυρώθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωσταντινουπόλεως , δεχόταν κληροδοτήματα από εύπορους Μετσοβίτες του εξωτερικού , ενώ η αδελφότητα της Βενετίας είχε συμπεριλάβει τα 44 σχολεία που συντηρούσε και το ελληνοσχολειο Μετσόβου.
…στα κελιά της Αγίας Παρασκευής
Το ελληνοσχολείο Μετσόβου αρχικά στεγάστηκε στα κελιά της Αγίας Παρασκευής και έπειτα από άδεια της Υψηλής Πύλης οι Μετσοβίτες προχώρησαν προσαύξηση των αιθουσών του, όπου και λειτούργησε μέχρι το 1817, γιατί ακολούθως μεταστεγάστηκε στα καινούρια διδακτήρια που χτίστηκαν με δαπάνη του Δ. Ζαμάνη. Η πυρκαγιά και καταστροφή του 1840 και κατέστρεψε το ελληνοσχολείο ,μαζί και την σπάνια βιβλιοθήκη το Μετσόβου, η οποία είχε 4.000 τόμους και πολλά σπάνια χειρόγραφα . Έτσι το ελληνοσχολείο θα ‘’ξαναγυρίσει’’ στα κελία της Αγίας Παρασκευής .
Το 1855 ο Μιχαήλ ΑΝ. Τοσίτσας επιχείρησε να χτίσει καινούργιο δικαστήριο σε κεντρική θέση αλλά μόλις τελείωσε η θεμελίωσή του οι τουρκικές αρχές παρεμπόδισαν την οικοδόμησή του για… στρατηγικούς λόγους. Το 1880 ο μεγάλος εθνικός ευεργέτης Γεώργιος Αβέρωφ έχτισε διώροφο κτίριο για τις ανάγκες του ελληνοσχολείου το οποίο πυρπολήθηκε το 1947 κατά τον εμφύλιο . Το ελληνοσχολείο λειτούργησε κανονικά μέχρι την απελευθέρωση του Μετσόβου από τον τουρκικό ζυγό 31/10/1912.
Αργότερα μετατράπηκε σε ημιγυμνάσιο και στην συνέχεια διτάξιο αστικό σχολείο . Καταργήθηκε λίγα χρόνια πριν τον ελληνοιταλικό πόλεμο, το 1940, λόγω ελλείψεως μαθητών και λόγω έλλειψης οικονόμικων πόρων. Εκτός του ελληνοσχολείου λειτούργησαν επίσης και τα επόμενα σχολεία: η Κεντρική Δημοτική σχολή με 220 μαθητές , η δημοτική σχολή του Αγίου Δημητρίου με 120 μαθητές, το κεντρικό νηπιαγωγείο αρρένων , το Τοσίτσιο Παρθεναγωγείο και το Λούκειο Παρθεναγωγείο στην συνοικία του Αγίου Δημητρίου.
ΕΠΙΦΑΝΕΙΣ ΑΠΟΦΟΙΤΟΙ
Από τα σχολεία της Εξαρχίας αποφοίτησαν σπουδαίοι άντρες, διαπρεπείς δάσκαλοι, αξιολογότατοι κληρικοί, εξέχοντες επιστήμονες πετυχημένοι έμποροι και επιχειρηματίες. Μεταξύ αυτών αναφέρουμε τους: Τρύφωνα Ιερομόναχο Παρθένιο Κατζιούλη, Νεόφυτο Δούκα, Δοσίθεο Μητροπολίτη Αργυρόκαστρου, τον αδερφό του Κων/νο, το Δημήτριο Βαρδάκα, τον Παρθένιο Βαρδάκα. Επίσης τους εθνικούς αγωνιστές Δ. Ζαμάνη, Αναστάσιο Μανάκη, Δημ, Ύπατρο, Δημ. Τζίμα, Ζιώγο Παπαϊωάννου κ. άλλους και πολλούς ευεργέτες όπως ο Μιχαήλ Τοσίτσα, ο Νικ. Στουρνάρης, ο Γεώργιος Αβέρωφ, ο Τσιουμάγκας και άλλοι.
Νικόλαος Στουρνάρας
